W POSZUKIWANIU DAWNYCH FLECISTÓW / WŁOCŁAWEK

// Fletowe wątki w arcyciekawej lekturze – Alina Mądry, Barok 1697-1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, Tom 3 część 2, Narodowe Centrum Kultury, seria Historia Muzyki Polskiej

// e-book dostępny online

Muzyka w katedrze WNMP we Włocławku opracowana została w książce  Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim: szkic Stanisława Chodyńskiego (Włocławek, 1902) – pozycja dostępna jest online.

Zachowane są rachunki kapitulne z 1719 roku związane z zakupem instrumentów, głównie dętych: trąbek, waltorni, fagotów, obojów, fletów, sprowadzanych z Gdańska, Torunia i Wrocławia (!) (Chodyński, 1902, s. 171) – „bębny, basy i skrzypce są niezawodne dawniejsze i nie potrzebowano ich daleko szukać”. W XIX wieku liczne kolejne zakupy instrumentów. Zespół prawdopodobnie posiadał typowe, bogate dla XVIII-wiecznych kapel kościelnych instrumentarium, którego trzonem było Kirchentrio, rozbudowane o trąbki, waltornie, oboje, klarnety, flety i fagoty.

Nuty zespołu nie zachowały się. Wiemy o inwentarzu z 1735 roku, dokonywanym przez kanonika Jeżewskiego, on jednak także zaginął. Wypłacano kwoty na zakup papieru, przepisywanie nut, sprowadzanie nowych kompozycji (m.in. wypożyczono nuty cystersów z Pelplina).

Zachował się projekt organizacji muzyki w katerze w trudnych finansowo czasach (Plan organizacji Muzyki katedry Kujawskiej, autorstwa Michała Słonkowskiego (dyrektor muzyki i organista w latach 1792-1808) – zmniejszono skład zespołu do 7 muzyków: 3 skrzypków, 3 kantorów i organisty. Do zespołu przyjmowano tylko muzyków, którzy byli zarówno wokalistami, jak i instrumentalistami. Kantorzy mieli, w razie potrzeby, grać także na instrumentach dętych.

W POSZUKIWANIU DAWNYCH FLECISTÓW / POZNAŃ

// Fletowe wątki w arcyciekawej lekturze – Alina Mądry, Barok 1697-1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, Tom 3 część 2, Narodowe Centrum Kultury, seria Historia Muzyki Polskiej

// e-book dostępny online

Bazylika Archikatedralna

Muzyka w bazylice archikatedralnej św. Piotra i św. Pawła w Poznaniu obecna była od średniowiecza. XVIII wiek jest dla nas na razie zaciemniony. W Archiwum Archidiecezjalnym zachowane są liczne materiały, nie zostały one jeszcze jednak opracowane. Z dostępnych opracowań tematu: studium historyczne katedry ks. Józefa Nowackiego oraz informacje ks. Hieronima Feichta. Mamy więc informację o osiemnastowiecznym zespole, w skład którego wchodziło 5 wokalistów (s, s, a, t, b) oraz 8 instrumentalistów – jakich nie wiadomo. W zachowanym spisie 8 instrumentów z 1831 roku flet jednak nie widnieje. 2 flety zakupiono i wpisano do księgi w roku 1832. Lista zakupów obejmowała także wiolonczelę, nowy kontrabas, 2 rogi, 2 trąbki, 3 puzony (a, t, b), fagot, 4 klarnety i 2 oboje. Pod tym zapisem spis nut, których kapela używała, a także nuty „nie do użycia”. Katedralne muzykalia obecnie uznaje się za zaginione lub utracone. Prof. Alina Mądry bada obecnie repertuar i historię kapeli na podstawie zachowanych inwentarzy kompozycji z różnych okresów XIX wieku, akt kapitulnych i katedralnych – są to pierwsze badania tego materiału.

Kolegiata Marii Magdaleny w Poznaniu

Kolegiaty odgrywały w XVIII wieku równie ważną rolę jak kościoły katedralne – muzyka funkcjonowała w nich często w podobny sposób. W Archiwum Archidiecezjalnym zachował się zbiór nut z repertuaru z drugiej połowy XVIII wieku kapeli działającej przy kolegiacie św. Marii Magdaleny. Był to główny kościół parafialny poznania do 1773 roku i mieścił się na dzisiejszym placu Kolegiackich. Budynek spłonął w czerwcu 1773 od uderzenia pioruna, ostatecznie rozebrany został w 1802 roku.

Kapela przy kolegiacie rozpoczęła działalność w 1668 roku – prof. Alina Mądry odnalazła w 2013 roku Dekret erekcji Bractwa (Kongregacji) Muzyków w kolegiacie farnej św. Marii Magdaleny. […stawili się osobiście uczciwi N.N. muzycy miasta Poznania, działający w imieniu swoim i innych muzyków mieszkających w tymże mieście itd., itd., i objawili swój zamiar erygowania Bractwa Muzyków… (s. 238)]. Powoływanie bractw wiązało się z ustanowieniem statutu obowiązującego ich członków (moralne życie, zgodne z prawem kościelnym), w przypadku bractw muzyków znana jest praktyka funkcjonowania przy nich kapel muzycznych – sytuacja taka miała miejsce w przypadku Bractwa św. Anny w Strzelnie w XVIII w. Muzyka towarzyszyła nabożeństwom, była też pomocna w ewangelizacji w ruchu kontrreformacyjnym. Stąd prawdopodobnie zawiązanie bractwa łączyło się z początkiem działalności kapeli. Znane są także wcześniejsze wzmianki o muzyce w tym miejscu: testament Anny Błażejowej z 1654 roku przeznacza 1000 zł na muzykę na uroczyste święta: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Świątek, Bożego Ciała, S. Jana Krzciciela, S. Anny, poświęcenia Kościoła S. M. Magdaleny, y inszych Świąt Przenajświętszej Boga Rodzice. (s. 242).

W składzie kapeli z 1688 roku znajdujemy organistę, kantora i jego zastępcę, dwóch wokalistów, dwóch skrzypków, jednego skrzypka i wokalistę (Marcin Groblicz!) i kwartpuzonistę.

Pierwszy etap funkcjonowania kapeli zakończył się prawdopodobnie w 1704 roku. Na początku XVIII w. Poznań był kilkakrotnie oblegany, miasto było plądrowane i niszczone, dodatkowo w latach 1707-11 panowała zaraza. Kolejną wzmiankę o muzyce znajdujemy w dokumencie z 1721 roku, gdy kator-organista donosi, że od półtora roku nie otrzymuje należnej zapłaty. Ponadto mamy zapis wydatków z 1738 roku” W Niedzielę Bożego Ciała za Mięso dla kapeli (…), Dla Kapeli za Piwo (…)” (s. 249). W tym czasie jednak w składzie kapeli nie ma jeszcze fletów: jest kantor, organista, 2 wokalistów, 2 skrzypków, 2 trębaczy. Dla uświetnienia większych uroczystości zapraszano sąsiadów – kapelę jezuicką. W 1774 roku zespół ponownie przestaje istnieć. W tym czasie decyzją papieża Klemensa XIV przystąpiono do kasaty zakonu jezuitów – przejęto cały majątek, także jezuickiej kapeli i bursy muzycznej, pozostała rzesza bezrobotnych muzyków.

W listopadzie 1774 roku przyjęto statut kapeli („raz na zawsze trwać mającej”) powołanej przez władze miejskie: Pro Collegio Musicorum Posnaniensium Ordinatio. Powstała on przede wszystkim z muzyków dwóch kapel – farnej i jezuickiej. Dokument przyznawał muzykom m.in. monopol na muzykę kościelną i miejską, zwalniał z podatków oraz wprowadzał zakaz konkurencji – inne zespoły mogły grać tylko wtedy, gdy kapela nie mogła sprostać wszystkim zamówieniom. Kapela miała też obowiązek grać utwory współczesnych kompozytorów (Mozart, Haydn, Brixi, von Dittersdorf oraz kompozytorów polskich – Wojciech Dankowski, Józef Zeidler, Józef Elsner). Zachowane rękopisy z lat 70tych XVIII w. zawierają flety: m.in. anonimowe Vespres in D (sygn. PL-Pa Muz MM III/17, ZNF 66), Simphoniae in D Ernsta Christiana Grafa (sygn. PL-Pa Muzy MM VI/5, ZNF 6) (po 2 flety).

Kapela farno-miejska była do końca XVIII wieku najważniejszym zespołem muzycznym w Poznaniu. Działalność władz pruskich po 1800 roku ograniczyła stopniowo jego rolę.

 

W POSZUKIWANIU DAWNYCH FLECISTÓW / GNIEZNO

// Fletowe wątki w arcyciekawej lekturze – Alina Mądry, Barok 1697-1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, Tom 3 część 2, Narodowe Centrum Kultury, seria Historia Muzyki Polskiej

// e-book dostępny online

Cappella Musices Ecclesiae Metropolitanae Gnesnensis / Katedra w Gdnieźnie

Gnieźnieńska kapela wokalno-instrumentalna – jeden z najprężniejszych zespołów muzycznych, działających w XVIII wieku (historia samej kapeli gnieźnieńskiej to 3 stulecia: XVI-XVIII). W 1760 roku w pożarze stracony został cały zbiór muzykaliów – 1409 utworów. W 1770 roku zespół został rozwiązany z uwagi na trudną sytuację finansową arcybiskupstwa.  W 1786 roku na czele nowej kapeli, powołanej dzięki arcybiskupowi Antoniemu Ostrowskiemu, stanął Wojciech Dankowski, który wzbogacił instrumentarium – dotychczas używano waltorni, trąb i obojów (wprowadzone już w 1721 r.!), teraz natomiast dołączyły flety traverso i klarnety – zakupił on m.in. 3 flety poprzeczne. Interesujący wątek: przez osiemnaste stulecie użwano w kapeli koło 90ciu sztuk instrumentów, podczas gdy sam zespół liczył co najwyżej 12 muzyków. Hipoteza – intensywna eksploatacja instrumentów, częste koncertowanie zespołu. Moja hipoteza – jeden muzyk grał na więcej niż jednym instrumencie (?). Znany jest skład kapeli z 1794 roku („dobierany bardzo starannie” – zgodnie z ustawą kapituły z 1794 roku) – flecistą i klarnecistą w jednym był tu SZYMON GRYZYNGIER. Skład skądinąd interesujący, mało w nim basów: organista, 2 kantorów, śpiewak altysta, 3 skrzypków, flecista-klarnecista, trębacz, violista oraz śpiewaczka-sopranistka. Zespół wykonywał kompozycje koncertmistrza, Antoniego Habla (symfonie, Jutrznię na świątki, Te Deum laudamus). W zbiorze muzykaliów Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie znajdują się dwie kompozycje Habla. Sprowadzał on także i przepisywał kompozycje twórców z innych krajów (m.in. Stabat Mater G.B.Pergolesiego, Mors Christi C.H.Grauna, 9 symfonii Haydna, symfonie Pleyela, Stamitza i Wanhala).

Ocalały zbiór muzykaliów po kapeli gnieźnieńskiej – 758 jednostek inwentarzonych, w 2001 roku opracowany przez Danutę Idaszak. (pozycja zakupiona, czekam!)

 

SZKOŁY NA FLET TRAVERSO

Zbiory Biblioteki Pan w Gdańsku zawierają kilka XVIII-wiecznych szkół gry na instrumentach, wydanych w Londynie: na skrzypce (m.in. The Compleat Tutor for the Violin /…/ with some useful Directions, Lessons, Graces &c by GEMINIANI), wiolonczelę, pastoral albo „new bagpipe”, obój, gitarę, klawesyn i szpinet, „common flute” – flet prosty, waltornię oraz wprowadzenie do sztuki śpiewu. W tej serii wydawniczej, połączonej wspólną szatą graficzną i układem informacji, znajdujemy także:

The Compleat Tutor for the FIFE Containing the Best & Easiest Instructions to Learn that Instrument With a Collection of Celebrated March’s & Airs Perform’d in the Guards & other Regiments &c. Printed for and Sold by Thompson & Son Musical Instrument Makers at the Violin, Hautbou and German Flute; the West-end of St.Pauls Church Yard LONDON

z adnotacją: The Tunes in this Book are Proper for the German Flute.

W serii, obok karty tytułowej, załączona jest rycina przedstawiająca muzyka grającego na instrumencie, którego dotyczy dana szkoła. W naszym przypadku jest to żołnierz-flecista, ukazany wśród namiotów obozu wojskowego – ciekawy głos w dyskusji czy i jak długo stosowane były dwa rodzaje fletów poprzecznych: „do grania wewnątrz” (ciche, subtelne German flutes) i do celów militarnych (głośne fifes).

Podręcznik zawiera: instrukcję sposobu wydobycia dźwięku, palcowanie dla poszczególnych dźwięków (w zasadzie pokrywa się ono z tabelą chwytów na flet traverso, z tym wyjątkiem, że brak klapy nie pozwala na uzyskanie pełnej chromatyki), podstawy zasad zapisu muzyki (klucz, kreska taktowa, pięciolinia, metrum etc.), a także zapis nutowy melodii wojskowych (The General, Troop of Assembling, Grenadiers March etc.) Armii Angielskiej i Szkockiej.

Inną ciekawą pozycją w zbiorach PAN jest

The Bird Fancyer’s Delight or the Best Directions for teaching all forts of Singing Birds with a Flagelet or Flute With Lessons properly compos’d within the Compass and Faculty of each Bird, The Canary Bird, Linnet, Bull Finch, Wood Lark, Black Bird, Throstle, Nightingale and Starling, &c.; LONDON Printed for John Johnson

Metoda zawiera instrukcję gry na flażolecie, podstawy zasad muzyki, melodie / ozdobniki dla poszczególnych ptaków – w zapisie nutowym, a częściowo także chwytowym.

Trzecia interesująca pozycja to

The Compleat Tutor for the German Flute Containing A Choice Collection of the most Celebrate Italian, English and Scotch Tunes, Curiously Adapted to that Instrument. Printed for & Sold by J. & Son Simpson; LONDON

Wewnątrz znów podobny sam schemat: wydobycie dźwięku, palcowanie, podstawy zasad muzyki i zapisu, wprowadzenie do ozdobników, proste melodie (marsze, piosnki, menuety – na flet solo i dwa flety).

Nr katalogowy: Mikr. 4947-4951, Biblioteka PAN w Gdańsku

 

ZBIÓR TAŃCÓW NA FLET SOLO I 2 FLETY

Wizyta w Czytelni Zbiorów Historycznych PAN w Gdańsku przynosi pierwsze miłe odkrycie: trzymam w ręku zbiorek XVIII-wiecznych tańców na flet traverso solo i 2 flety, przepisywanych tą samą ręką.

W środku:

March, Menuety – niektóre z triem, Arie i aż 6 polonezów (Polonois) na flet solo,

a także

Canon, Menuet g-moll! (zaznaczam, gdyż większość utworów pozostaje tu w wygodnej tonacji D-dur lub innych tonacjach krzyżykowych), 3 inne Menuety, March de Dönhoff i 4 kolejne polonezy na 2 flety

oraz

2 Menuety na flet z basem (bez cyfr) i kilka melodii chorałów, w tym jedna również z basem.

Wnosząc po tonacjach i niedużym poziomie skomplikowania partii – zbiór miał najprawdopodobniej przeznaczenie własne, dla amatora instrumentu, grającego okazjonalnie z drugą osobą 🙂

Nr katalogowy: Ms.4027, Biblioteka PAN w Gdańsku